درکی از جنگ ۱۲روزه و تحول گفتمان «ما/دیگری» در ایرانِ الگوریتم‌محور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه تهران

2 پژوهشگر گروه کشمکش و همکاری در خاورمیانه،مرکز پژوهش های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه،ایران ،تهران

10.22080/jpir.2026.30466.1487

چکیده

جنگ دوازده‌روزه به‌عنوان نقطه عطفی سرنوشت‌ساز، تأثیری ژرف بر تجربه زیستة جمعی و همچنین بازنمایی گفتمان هویتی در ایران گذاشت. این رویداد نه‌تنها احساسات ملی را دگرگون ساخت، بلکه پرسش‌های بنیادینی درباره ماهیت و ساختار هویت ملی نیز پیش کشید. در شرایطی که گفتمان مسلط هویتی در طول دهه‌های گذشته، آمیزه‌ای از عناصر مذهبی، انقلابی و سنتی بوده، این جنگ ضرورت بازاندیشی و یکپارچه‌سازی دوباره هویت ملی را از منظر تدوین منابع جدید، ارزش‌ها و روایت‌های مشترک برجسته کرد. در این راستا، پرسش پژوهش حاضر این است کهاین جنگ چگونه بر بازخوانی گفتمان هویتی در ایران تأثیر گذاشته است و چه چارچوب جدیدی برای هویت ملی در پی آن قابل طرح است؟ هدف، پیشنهاد چهارچوبی تلفیقی و نوین است که با شرایط جامعه پس از جنگ همخوانی داشته باشد. فرضیه این پژوهش بر این است که تلفیق روایت‌های ریشه دار سنتی با گفتمانی فراگیر می‌تواند موجب تقویت همبستگی ملی در دوره پسا‌جنگ شود. در نهایت، نتیجه گرفته می‌شود که بازتعریف هویت ملی نه تنها یک ضرورت نظری و زیسته، بلکه از جنبه سیاسی و اجتماعی برای بازیابی وحدت و انسجام فرهنگی، امری مهم وحیاتی است. فلذا راهکار پیشنهادی پژوهش حول سه محور اصلی شکل می‌گیرد؛ نخست بازخوانی تاریخی مشترک در قالب روایت‌های همگرایی ایرانیان، دوم ایجاد پیوند ارزشی بین ابعاد دینی-انقلابی و ملی‌گرایانه ایرانیان، ودرنهایت ترغیب روایت‌سازی موثر از سوی مردم و رسانه‌ها. انتظار می‌رود که این بازآرایی گفتمان هویتی، به پویایی هویت ملی و افزایش سرمایه اجتماعی در ایرانِ پس از بحران بینجامد و بستری برای گفت‌وگوی بین‌نسلی شود.

کلیدواژه‌ها


  • الف- فارسی

    • ازکیا، مصطفی، غفاری، غلامرضا، (1380) بررسی رابطۀ بین انسجام اجتماعی و مشارکت اجتماعی سازمان­یافتۀ روستاییان در نواحی روستایی شهرستان کاشان، فصل­نامۀ اقتصاد کشاورزی، 9(36): 205-175.
    • برگر، پیتر ل. و توماس لوکمان (1375). ساخت اجتماعی واقعیت. ترجمۀ فریبرز مجیدی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    • تاجیک، محمدرضا (1384). روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان. تهران: فرهنگ گفتمان.
    • چلبی، مسعود (1372)؛ «وفاق اجتماعی»، نامۀ علوم اجتماعی، 3(6): 21-1.
    • چلبی، مسعود (1375)؛ جامعه‌شناسی نظم: تشریح و تحلیل نظم اجتماعی، تهران: نشر نی.
    • دوریان، پاتریک و فرارو، توماس (1386)؛ مسألة همبستگی؛ نظریه‌ها و مدل‌ها. ترجمة علی مرشدی‌زاد. تهران: تمدن ایرانی.
    • عباس زاده مرزبالی، مجید، حجازی، سید نصرالله، (1398)، هویت ملی ایران و مدرنیته، فصل­نامۀ بحران­پژوهی جهان اسلام، 6(2): 72-49.
    • عباس زاده مرزبالی، مجید، رفیع، حسین، (1399)، فرآیند جهانی­شدن و ضرورت اتخاذ رویکرد فراگیر نسبت به هویت ملی ایران از سوی دولت جمهوری اسلامی، فصل­نامۀ سپهر سیاست، 7(26): 32-7.
    • کریمی مله، علی، بلباسی، میثم، قربی، سیدمحمد جواد (1397)، عناصر هویت فرهنگی جمهوری اسلامی ایران؛ موردکاوی سند «مؤلفه‌های هویت ملی ایرانیان»، فصل­نامۀ پژوهش‌های راهبردی سیاست، 7(25): 282-251.
    • ویسی، فرهاد (1403)، تحلیل گفتمانی هویت مذهبی و ملی در ایران پس از انقلاب اسلامی، فصل­نامۀ مطالعات سیاسی بین­النهرین، 3(4): 624-593.

    ب- انگلیسی

    • MACI, S. M., & Anesa, P. (2025). The impact of AI on discourse analysis: Challenges and opportunities. International Journal of Language Studies, 19(2). https://doi.org/10.5281/zenodo.15250758
    • Elmholdt, K.T., Nielsen, J.A., Florczak, C.K. et al. The hopes and fears of artificial intelligence: a comparative computational discourse analysis. AI & Soc 40, 4765–4782 (2025). https://doi.org/10.1007/s00146-025-02214-z
    • Putland, E., Chikodzore-Paterson, C., & Brookes, G. (2023). Artificial intelligence and visual discourse: a multimodal critical discourse analysis of AI-generated images of “Dementia.” Social Semiotics, 35(2), 228–253. https://doi.org/10.1080/10350330.2023.2290555
    • Palieraki, E. (2023). The Origins of the ‘Third World’: Alfred Sauvy and the Birth of a Key Global Post-War Concept. Global Intellectual History, 10(1), 23–52. https://doi.org/10.1080/23801883.2023.2166558
    • Dubnov AM, Robson L. The Three Rs of Post-war Internationalism: Refugee, Return, Repatriation. The Historical Journal. 2025;68(3):561-584. https://doi.org/10.1017/S0018246X24000827
    • Mitupova, S., Yoshino, K. (2025). Basic Trends in Post-war Japanese Sociology and Marxism. In: Sociology in Japan. Sociology Transformed. Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-91347-1_9
    • Keshmirshekan, H. (2024). Unveiling histories: navigating ideological constructs and cultural memories in the contemporary art of Iran. Journal of Visual Art Practice, 23(1), 1–13. https://doi.org/10.1080/14702029.2024.2306738
    • Katouzian, H. (2010). The Iranian Revolution at 30: The Dialectic of State and Society1 . Middle East Critique, 19(1), 35–53. https://doi.org/10.1080/19436141003594575
    • Karimkhan, A. (2023). The Awakening of Islamic Movement After the Islamic Revolution in Iran. Ampera: A Research Journal on Politics and Islamic Civilization, 4(03), 166-173. https://doi.org/10.19109/ampera.v4i03.22783
    • Anbarmoo, M. (2022). Understanding the Evolutions of Iranian Women’s Identity. International Journal of New Political Economy, 3(2), 275-299. doi: 10.52547/jep.3.2.275
    • Asadian, R. The roots and evolution of Iranian nationalism and its historiography. Humanit Soc Sci Commun 10, 971 (2023). https://doi.org/10.1057/s41599-023-02317-2
    • Safizadeh, M. (2002). [Review of Intellectual Discourse and the Politics of Modernization: Negotiating Modernity in Iran, by A. Mirsepassi]. Contemporary Sociology, 31(3), 300–301. https://doi.org/10.2307/3089679
    • sarhaddi, R. (2022). Legitimation of governments by renaming of everyday things and places: a comparison of the Pahlavi and Islamic Republic in Iran. Social Semiotics, 34(2), 180–200. https://doi.org/10.1080/10350330.2022.2076588