تحلیل تأثیر دالان زنگزور بر امنیت ملی ایران: رویکردی مبتنی بر واقع‌گرایی تدافعی در چارچوب مجموعۀ امنیتی قفقاز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه حقوق و علوم سیاسی، واحد نیشابور، دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایران.

10.22080/jpir.2026.30498.1491

چکیده

ظهور طرح موسوم به «دالان زنگزور» پس از جنگ دوم قره‌باغ، فراتر از یک پروژۀ ترانزیتی، به‌مثابه یک چالش ژئوپلیتیکی بنیادین برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و ثبات در مجموعۀ امنیتی قفقاز جنوبی پدیدار شده است. مسألۀ اصلی این پژوهش، تبیین ماهیت تهدیدآمیز این دالان برای تمامیت ارضی و منافع حیاتی ایران و چگونگی پاسخ‌دهی تهران به این معمای امنیتی است. این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از چارچوب نظری ترکیبی «واقع‌گرایی تدافعی» و «مجموعۀ امنیتی منطقه‌ای»، به دنبال پاسخ به این پرسش است که تلاش محور باکو - آنکارا برای تغییر موازنۀ قوا چه واکنشی را در راهبرد دفاعی ایران برانگیخته است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ایران دالان زنگزور را نه یک فرصت اقتصادی، بلکه تلاشی تجدیدنظرطلبانه برای تغییر مرزهای بین‌المللی و محاصرۀ ژئوپلیتیکی خود قلمداد می‌کند. بر مبنای منطق واقع‌گرایی تدافعی، ایران به اتخاذ یک راهبرد موازنه‌بخش چندوجهی روی آورده است. این راهبرد شامل موازنه‌سازی داخلی (نمایش قدرت نظامی)، موازنه‌سازی خارجی (همگرایی با ارمنستان و قدرت‌های ذی‌نفع مانند هند) و موازنه‌سازی ژئواکونومیک (توسعۀ کریدور ارس) است. درنهایت، مقاله استدلال می‌کند که کنشگری ایران نه اقدامی تهاجمی، بلکه رفتاری عقلانی برای حفظ وضع موجود و جلوگیری از هژمونیِ محور رقیب در مرزهای شمالی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • الف- فارسی

    • استوار، مجید، و نظر، هارمیک. (1403). نقش کریدور زنگزور بر منافع ملی و روابط دیپلماتیک ایران در قفقاز جنوبی. تعاملات دیپلماتیک. 2(6)، 316-271.
    • خبرگزاری تحلیلی ایران (1401) پیام تأسیس سرکنسولگری ایران در قاپان، قابل دسترسی در: ir/xjb9f
    • سامانه ملی قوانی و مقررات جمهوری اسلامی ایران (1400). تصویب‌نامه در خصوص تأسیس سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در شهر قاپان ارمنستان با اصلاحات و الحاقات بعدی، قابل دسترسی در: https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=8758476337154882030
    • حریری، رحمان، لطفی، کامران، و شهسواری، عاطفه. (1404). ژئوپلیتیک کریدور زنگزور و امنیت ملی ایران: مدل‌سازی تعاملات ائتلاف رقیب با چارچوب نظریۀ بازی‌ها. سیاست جهانی. 14(2)، 169-145.
    • دهقانی‌فیروز‌آبادی، سید جلال. (1394). نظریه‌ها و فرانظریه‌ها در روابط بین‌الملل. تهران: مخاطب.
    • رشیدی، احمد‌. (1402). کریدور میانی و منافع ایران در قفقاز جنوبی. فصل­نامۀ علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 29(121)، 54-27.
    • صادقی، میعاد، کشیشیان سیرکی، گارینه، و قائدی، محمدرضا. (1402). گسترش ناتو به شرق: همکاری‌های نظامی و امنیتی اعضای ناتو با همسایگان چین و روسیه (2023-2013). پژوهش‌های روابط بین‌الملل. 13(4)، 173-143.
    • قادری، حاجت، مصطفی‌، منیری کامل، و امیرپور قوجه بیگلو، ایرج‌. (1403). تأثیر راه‌گذر زنگه‌زور بر وزن ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات اوراسیای مرکزی. 17(2)، 213-189.
    • کوزه‌گر کالجی، ولی. (1396). مجموعۀ امنیتی قفقاز جنوبی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
    • گل‌کرمی، عابد و مصطفی‌پور، سجاد. (1403). دالان زنگزور و آیندۀ موقعیت ژئوپلیتیک ایران. فصل­نامۀ جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای). 14(56)، 20-1.
    • معراجی، ابراهیم. (1401). گسترش ناتو به سوی شرق: پیامدها و چشم‌انداز آن. فصلنامۀ مطالعات منافع ملی. 7(27). 50-31.
    • ناصری، علی و شکوری، ابوالفضل. (1403). ایران و ژئوپلیتیک دالان زنگه‌زور. فصلنامۀ علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 30(125)، 94-55.

    ب- انگلیسی

    • Aghayev, M. (2025). An Evaluation of the Potential Economic Benefits of the Zangezur Corridor for the Economies of Azerbaijan and Armenia. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=5253942
    • Aliye, S. (2024). Zangezur Corridor: Realities and Perspectives for Nakhchivan's Economy. International Journal of Innovative Technologies in Social Science. https://doi.org/10.31435/ijitss.4(44).2024.3137  
    • Aliyev, I. (2021). Interview with Azerbaijan Television. AzTV. April 20, 2021.
    • Ateş, (2025). The potential effects of the Zangezur Corridor on Türkiye's foreign trade. Gazi Journal of Economics and Business. 11. 148-161. https://doi.org/10.30855/gjeb.2025.11.2.004.
    • Bull, H. (1977). The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics. Columbia University Press.
    • Buzan, B. (1988). The Southeast Asian Security Complex, Contemporary Southeast Asia. 10 (1): 1–16.
    • Buzan, B. (2003). Regional Security Complex Theory in the Post-Cold War World. In: Söderbaum, F., Shaw, T.M. (eds) Theories of New Regionalism. International Political Economy Series. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781403938794_8
    • Buzan, B., Wæver, O. and Wilde, J.D. (1998). Security: A New Framework for Analysis, Lynne Rienner Publishers.
    • Chedia, Anri. (2024). Zangezur Corridor: Economic Potential and Political Constraints. Russia in Global Affairs. 22. 194-216. https://doi.org/10.31278/1810-6374-2024-22-1-194-216.
    • Dinh Hoang, P., Huong, N., Tuan, H., Nguyen, X., Nguyen, H., School, H. and Dinh, P. (2019). Management of Nontraditional Security: A New Approach. International Journal of Engineering, Applied and Management Sciences Paradigms (IJEAM). 54(1), 253-262.
    • Grieco, J.M. (1990). Cooperation Among Nations: Europe, America, and Non-Tariff Barriers to Trade. Cornell University Press.
    • Hashimov, E., Talibov, A. and Iskandarov, K. (2025). The Socioeconomic Impact of the Zangezur Corridor on the South Caucasus Region. Journal of Scientific Papers Social development & Security. 15(-) , 1-18.
    • https://doi.org/10.33445/sds.2025.15.4.1  
    • Jabrailov, Mahammad. (2025). The Zangezur Corridor and Neoimperial Confrontations: Azerbaijan s Balancing Role. Akademik Tarih ve Dusunce Dergisi. https://doi.org/10.46868/atdd.2025.949.
    • Jervis, R. (1978). Cooperation under the Security Dilemma. World Politics. 30(-) , 167–214.
    • Jervis, R. (1999). ‘Realism, Neoliberalism, and Cooperation: Understanding the Debate. International Security. 24(-) , 42–63.
    • Kaleji, V. (2022). Iran Increasingly Uneasy About Threats to Common Border With Armenia, Eurasia Daily Monitor. 19(152).
    • Kaleji, V. (2024). Is the Aras Corridor an Alternative to Zangezur?, The Central Asia-Caucasus Analyst. 06 February 2024.
    • Koolaee, E., & Rashidi, A. (2024). The Zangezur Corridor and Threats to the Interests of the Islamic Republic of Iran in the South Caucasus. Caucasus Analytical Digest. 136(-) , 3-6. https://doi.org/10.3929/ethz-b-000657553
    • Lynn-Jones, S.M. (1995). Offense Defense Theory and its Critics. Security Studies, 4, 660–91.
    • Mohammed, A. (1997). Critical Security Studies: Concept and Cases. University of Minnesota Press.
    • Neset, S., Aydin, M., Ergun, A., Giragosian, R., Kakachia, K. and Strand, A. (2023). Changing Geopolitics of the South Caucasus after the Second Karabakh War. Prospect for Regional Cooperation and/or Rivalry. Bergen: Chr. Michelsen Institute.
    • Snyder, J. (1991). Myths of Empire: Domestic Politics and International Ambition. Cornell University Press.
    • South Korea Ministry of Government Legislation. (1948).The National Security Act.
    • Taliaferro, J.W. (2000/01). Security Seeking under Anarchy: Defensive Realism Revisited. International Security. 25(-) , 128–61.
    • The National Assembly of Vietnam. (2004). Law on National Security. The National Assembly of Vietnam, National Political Publishing House: Vietnam.
    • The Shusha Declaration. (2021.). the Shusha Declaration on allied relations between the Republic of Azerbaijan and the Republic of Turkey.
    • Walt, S.M. (1985) Alliance Formation and the Balance of World Power. International Security. 9(-) , 3–41.
    • Waltz, K.N. (1979). Theory of International Politics. Random House.