یکی از مباحث کمتر واکاویشده در حوزه رابطۀ جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحدۀ آمریکا، جایگاه عقلانیت در تصمیمگیریهای سیاست خارجی مقام معظم رهبری است؛ موضوعی که شناخت آن برای درک منطق کنش جمهوری اسلامی در قبال آمریکا اهمیت دارد. سؤال اصلی پژوهش این است که الگوی عقلانیت در تصمیمگیریهای سیاست خارجی مقام معظم رهبری در قبال آمریکا بر چه مبانی استوار است و چگونه در سیاست خارجی ایران تجلی مییابد؟ فرضیۀ پژوهش بر این اساس است که عقلانیت از منظر رهبری، الگویی ترکیبی و بومیشده متشکل از سه سطح عقلانیت محاسباتی ـ تجربهمحور، اصولمحور ـ هنجاری و تدبیری ـ واقعگرایانه است که در نهایت به عقلانیت توسعهمحور ـ مقاومتی منتهی میشود. پژوهش با رویکرد کیفی و بهرهگیری از تحلیل مضمون شبکهای انجام شده است. در این راستا، ۲۲۳ داده از بیانات رهبری با استفاده از نرمافزار MaxQDA کدگذاری و ۴۹ مضمون پایه، ۱۲ مضمون سازماندهنده و ۴ مضمون فراگیر استخراج شد. یافتهها نشان میدهد عقلانیت رهبری ترکیبی از محاسبهگری واقعبینانه، تجربۀ تاریخی بدعهدی آمریکا، پایبندی به اصول انقلاب و ضرورت مقاومت فعال است. بر این اساس، مذاکره با آمریکا تنها در صورت تأمین منافع ملی، حفظ استقلال راهبردی و جلوگیری از نفوذ و تحمیل پذیرفتنی است.
بحرانی، عطیه و فروتنی، زهرا (1400)، عقلانیت سیاسی - اجتماعی از دیدگاه امام خامنهای (دامظله)، پژوهشهای سیاست اسلامی، شماره 19، صص 72-108.
حاتمی راد، منصور (1385)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری، حصون، شمارۀ 10، صص 154-183.
خامنهای، سیدعلی (1404). بیانات در دیدارهای مختلف، قابل دسترسی در: https://farsi.khamenei.ir/
ردادی، محسن. (1394). تحلیل مضمون اعتماد در اندیشه آیت الله خامنهای. جستارهای سیاسی معاصر. سال 6. ش 3. 53-72.
رهبر، عباسعلی (1399)، عقلانیت تعالی محور در مقابل عقلانیت خودبنیاد، قابل دسترس در: https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=46789
سریعالقلم، محمود (1382)، عقلانیت و آیندۀ توسعۀ سیاسی در ایران، تهران: مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه.
سلیمانی، غلامعلی (1393)، مروری بر مهمترین اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر مقام معظم رهبری (مدظله)، پاسدار اسلام، شمارۀ 387، صص 1-2.
شفیعی، محمود (1394)، عقلانیت شیعی و عقلانیت ارتباطی: تأملی در نتایج سیاسی، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، پیاپی 38، صص 113-144.
شیخزاده، محمد و همکاران. (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در دادههای کیفی. اندیشه مدیریت راهبرردی. دوره 5. ش 2. 151-198.
عباس تبار، رحمت و اختری، عباداله (1400)، عقلانیت انقلابی در اندیشۀ سیاسی آیتالله خامنهای، فصلنامۀ علمی مطالعات قدرت نرم، شماره 26، صص 77-94.
فیرحی، داوود (۱۳۹۲)، نظریۀ دولت در فقه شیعه، قم: سمت.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل 110.
کمالی، یحیی. (1397). روش شناسی تحلیل مضمون و کاربرد آن در مطالعات سیاستگذاری عمومی. سیاستگذاری عمومی. دوره 4. ش 2. صص 189-208.
لاجوردی، سید شهاب و معینیپور، مسعود (1399)، جایگاه عقلانیت در شکلگیری مراحل رسیدن به تمدن نوین اسلامی از دیدگاه امام خمینی و آیتالله خامنهای، سیاست متعالیه، شمارۀ 28، صص 53-70.
محمدی، منوچهر (1386)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: اصول و مسایل، تهران: دادگستر.
محمدی، منوچهر (1387)، منابع قدرت نرم سرمایۀ اجتماعی نظام جمهوری اسلامی ایران، پانزده خرداد، شمارۀ 16، صص 20-43.
محمدی، منوچهر (1391)، بررسی اصول سهگانۀ سیاست خارجی ایران، قابل دسترس در: https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=20849
محمدی، منوچهر و معینیپور، مسعود (1399)، اصول حاکم بر سبک مدیریت رهبر انقلاب اسلامی در کنترل و مهار وقایع انتخابات 1388، پژوهشنامۀ انقلاب اسلامی، شمارۀ 1، صص 29-55.
نجفی، موسی و غلامی، رضا (1397)، انقلاب اسلامی و نقش محوری آن در شکلگیری تمدن نوین اسلامی با تأکید بر دکترین امامت، مطالعات انقلاب اسلامی، شمارۀ 55، صص ۱۴۰-۱۲۱.
ب- انگلیسی
Allison, Graham T. (1971). Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis. Boston: Little, Brown.
Ehteshami, A., & Zweiri, M. (2019), Iran and the United States: Regional Dynamics and Strategic Interactions, Routledge.
Elbanna, S. (2007), Influences on strategic decision effectiveness: Development and test of an integrative model, Strategic Management Journal, 28(4), pp 431 – 453.
Jervis, Robert. (1976). Perception and Misperception in International Politics. Princeton University Press.
Joseph, Jonathan and Wight, Colin (2010), Scientific Realism and International Relations, Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Kahler, Miles (1998), “Rationality in International Relations,” International Organization, 59(2), pp 919-941.
Mintz, A., & DeRouen, K. (2010), Understanding Foreign Policy Decision Making, Cambridge University Press.
Simon, H. A. (1957). Models of Man. New York: Wiley.
Taherkhani, Fatemeh (2022), Investigating the Processes of Revolutionary Rationality Formation in the Speech System of the Islamic Revolution, Journal of Contemporary Research on Islamic Revolution Volume 4, No.11, pp 157-178.
Waltz, K. (1979). Theory of International Politics. Addison-Wesley.