امنیت حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران در مواجهه با تحریم‌های اقتصادی؛ مطالعۀ موردی صادرات برق به عراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد حقوق بین الملل، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران.

2 دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22080/jpir.2026.30872.1531

چکیده

پژوهش حاضر با تمرکز بر مفهوم «امنیت حقوقی قراردادها»، به تحلیل حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران می‌پردازد و صادرات برق ایران به عراق را بررسی می‌کند. پرسش پژوهش آن است که تحریم‌های اقتصادی چگونه بر ساختار حقوقی قراردادها، اجرای تعهدات و سازوکارهای حل‌وفصل اختلافات تأثیر می‌گذارند. فرضیه پژوهش بر این مبنا استوار است که تحریم‌ها با تضعیف نظام‌های پرداخت بین‌المللی، ایجاد ابهام در اجرای تعهدات و محدودسازی دسترسی به داوری بین‌المللی، امنیت حقوقی قراردادها را کاهش داده‌اند. یافته‌های پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به اصول حقوق قراردادها، حاکمیت اراده، اصل لزوم وفای به عهد و مفهوم قوۀ قاهره نشان می‌دهد که تحریم‌ها، علاوه بر اختلال در پرداخت و انتقال درآمدهای ارزی، قابلیت اجرای قراردادها را کاهش و اختلافات حقوقی را افزایش داده‌اند. ابهام در شمول تحریم‌ها به‌عنوان قوۀ قاهره نیز حل‌وفصل اختلافات را پیچیده و اعتماد را تضعیف کرده است. همچنین، فرسودگی شبکه‌های انتقال، تلفات انرژی، ضعف هماهنگی فنی و ریسک‌های سیاسی، موانع ایجاد کرده‌اند. بر این اساس، تحقق امنیت حقوقی و پایداری صادرات برق مستلزم شروط قراردادی، تقویت داوری منطقه‌ای، سازوکارهای پرداخت جایگزین، نوسازی زیرساخت‌ها و توسعه همکاری‌های تخصصی ایران و عراق است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • الف- فارسی

    • باقری، حمید و ناظمان، حمید. (1399). «بررسی رقابت در صنعت برق ایران». پژوهش‌نامۀ اقتصاد و برنامه‌ریزی، (148)، 108-87.
    • پیرانی، شهرام. (1400). «ظرفیت‌ها و مزایای انرژی‌های نو در ایران در راستای صادرات برق به کشورهای همسایه». فرهنگ دیپلماسی، 2(5)، 74-103.
    • ترابی، سعید. (1403). صنعت برق یک صنعت پیشرو و نواندیش. تهران: سیمای دانش.
    • تهامی‌پور زرندی و اسماعیل‌زاده هنجنی، عرفان. (1402). «ارزیابی پیوند آب-انرژی در صادرات و واردات برق ایران با استفاده از رویکرد آب مجازی». علوم و مهندسی آب و فاضلاب، 8(3)، 35-46.
    • حداد، میثم؛ طیبی، سیدکمیل؛ شریفی، علیمراد و نیرومند، مهدی. (1401). «مدل‌سازی اقتصادی ادغام منطقه‌ای بازارهای برق کشورهای منتخب عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو): رهیافت پویایی‌شناسی سیستم». تحقیقات اقتصادی، 57(1)، 58-25.
    • دستگاه، عباس. (1403). صنعت برق در هزارۀ سوم یا عصر الگوریتم. تهران: پویا.
    • دیلمی، ابوالفضل و جولایی، رامتین. (1402). «نقش تخریب محیط زیست و مصرف انرژی در رشد اقتصادی بخش کشاورزی: شواهد تجربی از ایران». اقتصاد کشاورزی، 17(2)، 80-57.
    • زارع‌زاده، مجید. (1402). «امکان‌سنجی ساخت نیروگاه خورشیدی در مرز ایران - پاکستان و مزیت‌های اقتصادی برای صادرات برق به پاکستان». پژوهش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی انرژی، 9(1)، 22-1.
    • سهرابی، روح‌الله؛ چناری، وحید؛ همتی، محمد و همراهی، مهرداد. (1403). «مدل توسعۀ صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان حوزۀ الکترونیک و برق ایران با محوریت ارتقاء پایبندی سازمانی کارکنان». مدیریت کسب‌وکارهای بین‌المللی، 7(2)، 66-41.
    • صادق‌وند، بهزاد؛ حیدری، حسن و نجاتی، مهدی. (1403). «پیامدهای محیط زیستی تحریم‌های اقتصادی ایران: کاربرد مدل تعادل عمومی قابل محاسبة پویا». پژوهش‌نامۀ اقتصادی، 24(93)، 59-5.
    • طهماسبی، سیامک؛ کریمی‌پور، داود؛ فرتوک‌زاده، حمیدرضا. (1402). «کاربست انرژی برق در توسعۀ اقتصادی - صنعتی کشورهای محور مقاومت با رویکرد ژئواستراتژی و ژئواکونومی». اقتصاد دفاع و توسعۀ پایدار، (27)، 54-39.
    • عبدالهیان، حمیدرضا و لطیفی، جواهر. (1402). «بررسی عوامل مؤثر بر انتخاب بازارهای هدف صادراتی برق ایران به کشورهای حوزۀ خلیج فارس». علوم و فنون دریایی، 24(3)، 14-1.
    • غفارپور، رضا و دشتی، رضا. (1400). بررسی صادرات برق از منظر پدافند غیرعامل. تهران: دانشگاه جامع امام حسین (ع)
    • فلاحتکار، رضا و اسکندرپور، بهروز. (1401). «طراحی مدل مزیت رقابتی برای بازار برق ایران». جامعه‌شناسی سیاسی ایران، (17)، 786-808.
    • محمدی، مریم؛ کریم‌زاده، مصطفی؛ سیفی، احمد و حیدری، کیومرث. (1403). «مدل‌سازی رقابت‌پذیری تجارت برق ایران: تحلیل موازنۀ صادرات مستقیم و غیرمستقیم». پژوهش‌نامۀ اقتصادی، 24(94)، 138-97.
    • مشیری، سعید؛ مروت، حبیب؛ فلاحی، فرهاد؛ اصغری اسکوئی، محمدرضا و دوستی‌زاده، میثم. (1398). «بررسی آثار سیاست‌‌های افزایش رقابت در بخش عمده‌فروشی برق بر قیمت و ترکیب نیروگاه‌های تولید برق ایران (رهیافت اقتصاد محاسباتی مبتنی بر عامل)». پژوهش‌های اقتصادی ایران، (81)، 42-1.
    • مهرابی، مهسا؛ شریفی، علیمراد و صفاری، بابک. (1403). «مدل‌سازی اقتصادی شبکۀتبادل برق ایران و همسایگان غربی با استفاده از رویکرد بهینه‌یابی». پژوهش‌های اقتصادی، 24(1)، 192-163.
    • میرتاج‌الدینی، مهسا؛ ماسوله، شیرین و موسوی، میرحسین و حیدری، کیومرث. (1401). «بررسی جایگاه و شدت رقابت تجارت برق ایران در منطقۀ غرب آسیا با استفاده از رویکرد تئوری شبکه». توسعه و سرمایه، 4(12)، 250-227.
    • نجات‌نیا، مهدی. (1396). سایه‌روشن‌های بازار عراق. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی.

    ب- انگلیسی

    • Andy, I. (2024). Judicial enforcement of transboundary energy agreements addressing cross‑border pipelines, electricity trade, and equitable natural resource allocation. Magna Scientia Advanced Research and Reviews, 12(02), 431-447. https://doi.org/10.30574/msarr.2024.12.2.0206
    • Balcerzak, F. (2023). Renewable Energy Arbitration: Quo Vadis? Implications of the Spanish Saga for International Investment Law. Berlin: De Gruyter.
    • Bjorklund, A. K., & Newcombe, A. P. (2025). International Investment Law and Arbitration: Cases, Materials, and Commentary. Oxford: Oxford University Press.
    • Cameron, T., Enderby Smith, C., & Benkhadra, T. (2025). The effects of sanctions on contracts and international arbitrations. In Global Legal Insights – International Arbitration 2025. London: Global Legal Group Ltd.
    • Cava, R. (2024). An Introduction to International Contract Law. Turin: Giappichelli Editore.
    • Chen, L. (2023). Party autonomy and choice of law in international commercial contracts: A comparative perspective. Journal of Private International Law, 19(1), 1-30. https://doi.org/10.1080/17441048.2022.2131427
    • Chevalier, M. (2024). International sanctions enacted against Russia as overriding mandatory rules on which foot should international arbitrators stand? Journal of International Dispute Settlement, 15(1), 144-171. https://doi.org/10.1093/jnlids/idad022
    • DiMatteo, L. A., & Choi, C. W. (2024). COVID‑19, force majeure, and international contracts: Comparative perspectives. Uniform Law Review, 29(2), 213-239. https://doi.org/10.1093/ulr/ulac018
    • Ferrari, F., & Mistelis, L. A. (2023). Contract law and international arbitration: Party autonomy and procedural issues. Journal of International Arbitration, 40(2), 129-150. https://doi.org/10.1093/jia/jiaa076
    • Fishman, E. (2025). Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare. New York: Penguin Random House.
    • Johnson, E., McKenzie, L., & Saunders, M. (2024). International Arbitration of Renewable Energy Disputes. London, UK: Globe Law and Business.
    • Kaiser, R., & Hovsepyan, E. (2024). Secondary sanctions and force majeure clauses. Journal of Secondary Sanctions and International Law, 48(1), 333-361. https://doi.org/10.1017/9781009365840.019
    • Kim, J., Panton, A. J., & Schwerhoff, G. (2024). Energy Security and the Green Transition. Washington, DC: International Monetary Fund.
    • Kivimaa, P. (2024). Security in Sustainable Energy Transitions: Interplay Between Energy, Security, and Defence Policies in Estonia, Finland, Norway, and Scotland. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Kopar, R., & Roeben, V. (2025). International Investment Law and the Energy Transition. NewYork: Bloomsbury/Hart Publishing.
    • Kroll, S. (2024). Pacta sunt servanda as an overriding principle in international commercial contracts. Journal of International Arbitration, 41(1), 1-26. https://doi.org/10.1093/jia/jiaa091
    • Marhold, A.‑A. (2023). Towards a security‑centred energy transition: Balancing the European Union’s ambitions and geopolitical realities. Journal of International Economic Law, 26(4), 756-775. https://doi.org/10.1093/jiel/jgad043
    • Mazzeschi, M., & Lowe, V. (2025). The enduring relevance of pacta sunt servanda in treaty and contract law: Modern challenges. European Journal of International Law, 36(3), 467-495. https://doi.org/10.1093/ejil/chad045
    • Mistelis, L. A., & Aksenov, P. (2025). Force majeure and sanctions: The interaction of unforeseeable events in international arbitration. Journal of International Arbitration, 42(1), 67-95. https://doi.org/10.1093/jia/jiaa103
    • Mitchell, C. (2024). What does COVID‑19 teach us about English contract law? Journal of Legal Studies, 44(2), 313-331. https://doi.org/10.1017/lst.2023.45
    • Osabohien, R. (2025). Energy Efficiency in Critical Times: Security, Economics, and Transition. Amsterdam: Elsevier.
    • Paulus, J. R., & Meeuwig, D. J. (2024). Force majeure – Beyond boilerplate. Alberta Law Review, 62(2), 251-280. https://doi.org/10.29173/alr524
    • Talus, K. (2023). Adapting international natural gas and LNG agreements in the light of the energy transition. Journal of World Energy Law & Business, 16(6), 492-505. https://doi.org/10.1093/jwelb/jwad023
    • Udayana, A. T., & Putra, P. (2025). The role of contract law in improving legal certainty for business actors. Journal of Law, Politics and Humanities, 5(3), 1861-1867. https://doi.org/10.38035/jlph.v5i3.1217
    • Yeginsu, C. (2024). Article 26 of the Vienna Convention: Pacta sunt servanda. International Investment Law: A Commentary, 26(2). 52-79. https://doi.org/10.1093/law/9780192849922.003.0006