1
کارشناسی ارشد حقوق بین الملل، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران.
2
دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22080/jpir.2026.30872.1531
چکیده
پژوهش حاضر با تمرکز بر مفهوم «امنیت حقوقی قراردادها»، به تحلیل حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران میپردازد و صادرات برق ایران به عراق را بررسی میکند. پرسش پژوهش آن است که تحریمهای اقتصادی چگونه بر ساختار حقوقی قراردادها، اجرای تعهدات و سازوکارهای حلوفصل اختلافات تأثیر میگذارند. فرضیه پژوهش بر این مبنا استوار است که تحریمها با تضعیف نظامهای پرداخت بینالمللی، ایجاد ابهام در اجرای تعهدات و محدودسازی دسترسی به داوری بینالمللی، امنیت حقوقی قراردادها را کاهش دادهاند. یافتههای پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به اصول حقوق قراردادها، حاکمیت اراده، اصل لزوم وفای به عهد و مفهوم قوۀ قاهره نشان میدهد که تحریمها، علاوه بر اختلال در پرداخت و انتقال درآمدهای ارزی، قابلیت اجرای قراردادها را کاهش و اختلافات حقوقی را افزایش دادهاند. ابهام در شمول تحریمها بهعنوان قوۀ قاهره نیز حلوفصل اختلافات را پیچیده و اعتماد را تضعیف کرده است. همچنین، فرسودگی شبکههای انتقال، تلفات انرژی، ضعف هماهنگی فنی و ریسکهای سیاسی، موانع ایجاد کردهاند. بر این اساس، تحقق امنیت حقوقی و پایداری صادرات برق مستلزم شروط قراردادی، تقویت داوری منطقهای، سازوکارهای پرداخت جایگزین، نوسازی زیرساختها و توسعه همکاریهای تخصصی ایران و عراق است.
باقری، حمید و ناظمان، حمید. (1399). «بررسی رقابت در صنعت برق ایران». پژوهشنامۀ اقتصاد و برنامهریزی، (148)، 108-87.
پیرانی، شهرام. (1400). «ظرفیتها و مزایای انرژیهای نو در ایران در راستای صادرات برق به کشورهای همسایه». فرهنگ دیپلماسی، 2(5)، 74-103.
ترابی، سعید. (1403). صنعت برق یک صنعت پیشرو و نواندیش. تهران: سیمای دانش.
تهامیپور زرندی و اسماعیلزاده هنجنی، عرفان. (1402). «ارزیابی پیوند آب-انرژی در صادرات و واردات برق ایران با استفاده از رویکرد آب مجازی». علوم و مهندسی آب و فاضلاب، 8(3)، 35-46.
حداد، میثم؛ طیبی، سیدکمیل؛ شریفی، علیمراد و نیرومند، مهدی. (1401). «مدلسازی اقتصادی ادغام منطقهای بازارهای برق کشورهای منتخب عضو سازمان همکاریهای اقتصادی (اکو): رهیافت پویاییشناسی سیستم». تحقیقات اقتصادی، 57(1)، 58-25.
دستگاه، عباس. (1403). صنعت برق در هزارۀ سوم یا عصر الگوریتم. تهران: پویا.
دیلمی، ابوالفضل و جولایی، رامتین. (1402). «نقش تخریب محیط زیست و مصرف انرژی در رشد اقتصادی بخش کشاورزی: شواهد تجربی از ایران». اقتصاد کشاورزی، 17(2)، 80-57.
زارعزاده، مجید. (1402). «امکانسنجی ساخت نیروگاه خورشیدی در مرز ایران - پاکستان و مزیتهای اقتصادی برای صادرات برق به پاکستان». پژوهشهای سیاستگذاری و برنامهریزی انرژی، 9(1)، 22-1.
سهرابی، روحالله؛ چناری، وحید؛ همتی، محمد و همراهی، مهرداد. (1403). «مدل توسعۀ صادرات شرکتهای دانشبنیان حوزۀ الکترونیک و برق ایران با محوریت ارتقاء پایبندی سازمانی کارکنان». مدیریت کسبوکارهای بینالمللی، 7(2)، 66-41.
صادقوند، بهزاد؛ حیدری، حسن و نجاتی، مهدی. (1403). «پیامدهای محیط زیستی تحریمهای اقتصادی ایران: کاربرد مدل تعادل عمومی قابل محاسبة پویا». پژوهشنامۀ اقتصادی، 24(93)، 59-5.
طهماسبی، سیامک؛ کریمیپور، داود؛ فرتوکزاده، حمیدرضا. (1402). «کاربست انرژی برق در توسعۀ اقتصادی - صنعتی کشورهای محور مقاومت با رویکرد ژئواستراتژی و ژئواکونومی». اقتصاد دفاع و توسعۀ پایدار، (27)، 54-39.
عبدالهیان، حمیدرضا و لطیفی، جواهر. (1402). «بررسی عوامل مؤثر بر انتخاب بازارهای هدف صادراتی برق ایران به کشورهای حوزۀ خلیج فارس». علوم و فنون دریایی، 24(3)، 14-1.
غفارپور، رضا و دشتی، رضا. (1400). بررسی صادرات برق از منظر پدافند غیرعامل. تهران: دانشگاه جامع امام حسین (ع)
فلاحتکار، رضا و اسکندرپور، بهروز. (1401). «طراحی مدل مزیت رقابتی برای بازار برق ایران». جامعهشناسی سیاسی ایران، (17)، 786-808.
محمدی، مریم؛ کریمزاده، مصطفی؛ سیفی، احمد و حیدری، کیومرث. (1403). «مدلسازی رقابتپذیری تجارت برق ایران: تحلیل موازنۀ صادرات مستقیم و غیرمستقیم». پژوهشنامۀ اقتصادی، 24(94)، 138-97.
مشیری، سعید؛ مروت، حبیب؛ فلاحی، فرهاد؛ اصغری اسکوئی، محمدرضا و دوستیزاده، میثم. (1398). «بررسی آثار سیاستهای افزایش رقابت در بخش عمدهفروشی برق بر قیمت و ترکیب نیروگاههای تولید برق ایران (رهیافت اقتصاد محاسباتی مبتنی بر عامل)». پژوهشهای اقتصادی ایران، (81)، 42-1.
مهرابی، مهسا؛ شریفی، علیمراد و صفاری، بابک. (1403). «مدلسازی اقتصادی شبکۀتبادل برق ایران و همسایگان غربی با استفاده از رویکرد بهینهیابی». پژوهشهای اقتصادی، 24(1)، 192-163.
میرتاجالدینی، مهسا؛ ماسوله، شیرین و موسوی، میرحسین و حیدری، کیومرث. (1401). «بررسی جایگاه و شدت رقابت تجارت برق ایران در منطقۀ غرب آسیا با استفاده از رویکرد تئوری شبکه». توسعه و سرمایه، 4(12)، 250-227.
نجاتنیا، مهدی. (1396). سایهروشنهای بازار عراق. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی.
ب- انگلیسی
Andy, I. (2024). Judicial enforcement of transboundary energy agreements addressing cross‑border pipelines, electricity trade, and equitable natural resource allocation. Magna Scientia Advanced Research and Reviews, 12(02), 431-447. https://doi.org/10.30574/msarr.2024.12.2.0206
Balcerzak, F. (2023). Renewable Energy Arbitration: Quo Vadis? Implications of the Spanish Saga for International Investment Law. Berlin: De Gruyter.
Bjorklund, A. K., & Newcombe, A. P. (2025). International Investment Law and Arbitration: Cases, Materials, and Commentary. Oxford: Oxford University Press.
Cameron, T., Enderby Smith, C., & Benkhadra, T. (2025). The effects of sanctions on contracts and international arbitrations. In Global Legal Insights – International Arbitration 2025. London: Global Legal Group Ltd.
Cava, R. (2024). An Introduction to International Contract Law. Turin: Giappichelli Editore.
Chen, L. (2023). Party autonomy and choice of law in international commercial contracts: A comparative perspective. Journal of Private International Law, 19(1), 1-30. https://doi.org/10.1080/17441048.2022.2131427
Chevalier, M. (2024). International sanctions enacted against Russia as overriding mandatory rules on which foot should international arbitrators stand? Journal of International Dispute Settlement, 15(1), 144-171. https://doi.org/10.1093/jnlids/idad022
DiMatteo, L. A., & Choi, C. W. (2024). COVID‑19, force majeure, and international contracts: Comparative perspectives. Uniform Law Review, 29(2), 213-239. https://doi.org/10.1093/ulr/ulac018
Ferrari, F., & Mistelis, L. A. (2023). Contract law and international arbitration: Party autonomy and procedural issues. Journal of International Arbitration, 40(2), 129-150. https://doi.org/10.1093/jia/jiaa076
Fishman, E. (2025). Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare. New York: Penguin Random House.
Johnson, E., McKenzie, L., & Saunders, M. (2024). International Arbitration of Renewable Energy Disputes. London, UK: Globe Law and Business.
Kaiser, R., & Hovsepyan, E. (2024). Secondary sanctions and force majeure clauses. Journal of Secondary Sanctions and International Law, 48(1), 333-361. https://doi.org/10.1017/9781009365840.019
Kim, J., Panton, A. J., & Schwerhoff, G. (2024). Energy Security and the Green Transition. Washington, DC: International Monetary Fund.
Kivimaa, P. (2024). Security in Sustainable Energy Transitions: Interplay Between Energy, Security, and Defence Policies in Estonia, Finland, Norway, and Scotland. Cambridge: Cambridge University Press.
Kopar, R., & Roeben, V. (2025). International Investment Law and the Energy Transition. NewYork: Bloomsbury/Hart Publishing.
Kroll, S. (2024). Pacta sunt servanda as an overriding principle in international commercial contracts. Journal of International Arbitration, 41(1), 1-26. https://doi.org/10.1093/jia/jiaa091
Marhold, A.‑A. (2023). Towards a security‑centred energy transition: Balancing the European Union’s ambitions and geopolitical realities. Journal of International Economic Law, 26(4), 756-775. https://doi.org/10.1093/jiel/jgad043
Mazzeschi, M., & Lowe, V. (2025). The enduring relevance of pacta sunt servanda in treaty and contract law: Modern challenges. European Journal of International Law, 36(3), 467-495. https://doi.org/10.1093/ejil/chad045
Mistelis, L. A., & Aksenov, P. (2025). Force majeure and sanctions: The interaction of unforeseeable events in international arbitration. Journal of International Arbitration, 42(1), 67-95. https://doi.org/10.1093/jia/jiaa103
Mitchell, C. (2024). What does COVID‑19 teach us about English contract law? Journal of Legal Studies, 44(2), 313-331. https://doi.org/10.1017/lst.2023.45
Osabohien, R. (2025). Energy Efficiency in Critical Times: Security, Economics, and Transition. Amsterdam: Elsevier.
Paulus, J. R., & Meeuwig, D. J. (2024). Force majeure – Beyond boilerplate. Alberta Law Review, 62(2), 251-280. https://doi.org/10.29173/alr524
Talus, K. (2023). Adapting international natural gas and LNG agreements in the light of the energy transition. Journal of World Energy Law & Business, 16(6), 492-505. https://doi.org/10.1093/jwelb/jwad023
Udayana, A. T., & Putra, P. (2025). The role of contract law in improving legal certainty for business actors. Journal of Law, Politics and Humanities, 5(3), 1861-1867. https://doi.org/10.38035/jlph.v5i3.1217
سعیدی, طیبه , & ابراهیمی, سید نصراله . (1405). امنیت حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران در مواجهه با تحریمهای اقتصادی؛ مطالعۀ موردی صادرات برق به عراق. مطالعات راهبردی سیاست بین الملل, 9(2), 215-246. doi: 10.22080/jpir.2026.30872.1531
MLA
طیبه سعیدی; سید نصراله ابراهیمی. "امنیت حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران در مواجهه با تحریمهای اقتصادی؛ مطالعۀ موردی صادرات برق به عراق", مطالعات راهبردی سیاست بین الملل, 9, 2, 1405, 215-246. doi: 10.22080/jpir.2026.30872.1531
HARVARD
سعیدی, طیبه, ابراهیمی, سید نصراله. (1405). 'امنیت حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران در مواجهه با تحریمهای اقتصادی؛ مطالعۀ موردی صادرات برق به عراق', مطالعات راهبردی سیاست بین الملل, 9(2), pp. 215-246. doi: 10.22080/jpir.2026.30872.1531
CHICAGO
طیبه سعیدی و سید نصراله ابراهیمی, "امنیت حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران در مواجهه با تحریمهای اقتصادی؛ مطالعۀ موردی صادرات برق به عراق," مطالعات راهبردی سیاست بین الملل, 9 2 (1405): 215-246, doi: 10.22080/jpir.2026.30872.1531
VANCOUVER
سعیدی, طیبه, ابراهیمی, سید نصراله. امنیت حقوقی قراردادهای صادرات برق ایران در مواجهه با تحریمهای اقتصادی؛ مطالعۀ موردی صادرات برق به عراق. مطالعات راهبردی سیاست بین الملل, 1405; 9(2): 215-246. doi: 10.22080/jpir.2026.30872.1531