تحولات امنیت ملی در ایران با تاکید بر روابط بین الملل و توسعه فضای مجازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته علوم ارتباطات دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی

2 دانشیار علوم ارتباطات دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.

10.22080/jpir.2026.30615.1505

چکیده

توسعۀ فضای مجازی و روابط بین‌المللی به‌عنوان عوامل کلیدی در تحولات امنیت ملی، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه مانند ایران، اهمیتی روزافزون یافته‌اند. فضای مجازی ضمن ایجاد فرصت‌هایی برای دیپلماسی سایبری و تقویت هویت ملی، چالش‌هایی نظیر حملات سایبری و انتشار اطلاعات نادرست را به همراه دارد. این پژوهش با رویکرد آمیختۀ اکتشافی به بررسی تأثیر این عوامل بر امنیت ملی ایران پرداخته و راهبردهایی برای بهره‌برداری از فرصت‌ها و مدیریت تهدیدات ارائه می‌دهد. در فاز کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه ‌ساختاریافته و بحث‌های گروهی متمرکز گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شدند. در فاز کمی، راهبردها با مدل QSPM اولویت‌بندی گردیدند. یافته‌ها سه مضمون اصلی را استخراج کرد: ۱) دیپلماسی سایبری و روابط بین‌المللی (با فرصت ترویج روایت ملی، اما محدودشده توسط ناهماهنگی‌ها)؛ ۲) امنیت سایبری و تهدیدات نوظهور (تأکید بر فناوری‌های بومی در برابر حملات به زیرساخت‌ها)؛ ۳) تأثیرات اجتماعی و هویتی (نقش دوگانه در انسجام ملی). مدل QSPM توسعۀ دیپلماسی سایبری، تقویت زیرساخت‌ها و تدوین قوانین جامع را به‌عنوان اولویت‌ها شناسایی کرد. پیشنهادها شامل تأسیس واحد دیپلماسی دیجیتال، سرمایه‌گذاری در فناوری بومی و آموزش سواد رسانه‌ای است تا امنیت ملی ایران در عصر دیجیتال تقویت شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • الف- فارسی

    • آقایی، سیدداوود، صادقی، سیدسعید، و هادی، داریوش. (1391). «واکاوی نقش اینترنت و رسانه‌‌های اجتماعی جدید در تحولات منطقۀ خاورمیانه و شمال افریقا (اطلاع‌رسانی، سازمان­دهی و گسترش سریع تحولات)»، فصل­نامۀ روابط خارجی. 4(2)، 33-7.
    • پاسبان، ابوالفضل. (1402). «حاکمیت حقوقی دولت‌ها بر فضای مجازی و تأثیر آن بر امنیت ملی»، فصل­نامۀ سیاست دفاعی. 32(125)، 48-11.
    • پالیزبان، محسن. (1394). «بررسی رابطۀ اینترنت و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، فصل­نامۀ سیاست. 45(3)، 654-635.
    • تومی، ایلکا. (1384). جامعه دانایی و پرسش‌های پژوهشی آینده. ترجمۀ اسماعیل یزدان‌پور. تهران: نشر مرکز پژوهش‌های ارتباطات کشور.
    • حاجی­احمدی، مهدی و ملکیان، نازنین. (1403). «واکاوی نقش دیپلماسی رسانه‌ای در قدرت داخلی و روابط بین‌المللی کشورهای درحال‌توسعه»، فصل­نامۀ سیاست خارجی. 38(3)، 166-127.
    • روحانی، ابوالفضل و روحانی، مهدی. (1402). «نقش فضای مجازی در حکمرانی ملی ج.ا.ایران»، مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی. 13(53)، 84-61.
    • قدسی، امیر. (1392). «تأثیر فضای مجازی بر امنیت ملی ج. ا. ایران و ارائه راهبرد با تأکید بر ایفای نقش سرمایۀ اجتماعی»، فصل­نامۀ راهبرد دفاعی. 11(44)، 186-149.
    • قنبرلو، عبداله. (1397). امنیت ملی: مفهوم، تئوری، و عمل، فصل­نامۀ سیاست کاربردی. 1(1)، 67-41.
    • کاستلز، مانوئل. (1385). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ جلد ۱، ظهور جامعۀ شبکه‌ای. ترجمۀ احد علیقلیان، افشین خاکباز، حسن چاوشیان. تهران: نشر طرح نو.
    • کلومبیس، تئودور، ولف، جیمز. (1375). رویکردهای مختلف در مطالعۀ سیاست. (وحید بزرگی، مترجم). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
    • گل‌محمدی، احمد. (1386). جهانی‌شدن، فرهنگ، هویت. تهران: نشر نی.
    • محسنی، منوچهر. (1380). جامعه‌شناسی جامعۀ اطلاعاتی. تهران: نشر دیدار.
    • ندری، غلامرضا، بخشایشی، احمد، دارابی، علی، مقصودی، مجتبی. (1398). «بررسی نقش سیاسی - امنیتی شبکه‌‌های اجتماعی مجازی بر امنیت ملی ج. ا. ا.»، فصل­نامۀ پژوهش‌‌های حفاظتی امنیتی. 8(29)، 88-63.

    ب- انگلیسی

    • Bell, D. (1980). The social framework of the information society. In The microelectronics revolution (pp. 211-230). Basil Blackwell.
    • Bjola, C., & Manor, I. (2022). The Oxford Handbook of Modern Diplomacy. Oxford University Press, pp. 451-468.
    • Castells, M. (1997). The informational city: Information technology, economic restructuring, and the urban-regional process. Blackwell.
    • Castells, M. (2010). The rise of the network society: The information age: Economy, society, and culture. Wiley-Blackwell.
    • Chen, H., Chau, M., & Xu, H. (2021). Cybersecurity and national security in the digital age. Springer.
    • Chudasama, D & Patel, K. (2021). National security threats in cyberspace. National Journal of Cyber Security Law, 4(1), p12-20.
    • Dobák, I. (2021). Thoughts on the evolution of national security in cyberspace. Security and Defence Quarterly, 33(1), 75–85.
    • Ebo, E. (1996). Media diplomacy and foreign policy: Toward a theoretical framework. In A. Malek (Ed.) , News media and foreign relations, pp. 44-56. Routledge.
    • Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion. International Security, 44(1), 42–79.
    • Fischerkeller, M. P., Goldman, E. O., & Harknett, R. J. (2022). Cyber Persistence Theory: Redefining National Security in Cyberspace. Oxford University Press.
    • Hampton, K. N., Goulet, L. S., Rainie, L., & Purcell, K. (2011). Social networking sites and our lives. Pew Research Center.
    • Harvey, D. (1989). The condition of postmodernity: An enquiry into the origins of cultural change. Blackwell Publishers.
    • Johnson, R., & White, M. (2024). The Impact of Social Media on Global Security: A New Perspective. International Security Review, 28(1), 89-112.
    • Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media. Business Horizons, 53(1), 59–68.
    • Kaspersky Lab. (2014). Stuxnet worm analysis.
    • Kello, L., & Arquilla, J. (2023). Cyber threats and strategic challenges in global politics. Political Science Quarterly, 138(1), 42–60.
    • Maurer, T. (2020). Cyberspace and International Relations: Rising Powers, Proxies, and Norms, Doctoral dissertation, university of
    • Mearsheimer, J. J. (1994). The false promise of international institutions. International Security, 19(3), 5–49.
    • Mwangi, P. (2024). Cybersecurity Threats and National Ssmecurity in the Digital Age. American Journal of International Relations, 9(1), 26–35.
    • Ness, S., & Khinvasara, T. (2024). Emerging Threats in Cyberspace: Implications for National Security Policy and Healthcare Sector. Journal of Engineering Research and Reports, 26(2), 107-117.
    • Nye, J. (2023). Digital power and diplomacy in the 21st century. Journal of International Affairs, 76(2), 65–82.
    • Prasad, R. (2002). Communication and foreign policy. Journal of Communication, 52(4), 122-135.
    • Sheafer, T., & Gabay, I. (2009). The media and public diplomacy: A strategic contest over international agenda building and frame building. Political Communication, 26(4), 445-467.
    • Taylor, M. (1997). Global communications, international affairs and the media since 1945. Routledge.
    • (2020). Global report on cybercrime and digital cooperation. United Nations Office on Drugs and Crime.