نقش دادگاه‌های قانون اساسی در حمایت از آزادی بیان در مصر و فرانسه؛ تحلیلی از دو نظام سکولار و دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه حقوق، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.

10.22080/jpir.2025.30520.1493

چکیده

هدف پژوهش حاضر، بررسی تطبیقی نقش دادگاه‌های قانون اساسی در حمایت از آزادی بیان در دو نظام حقوقی سکولار با تأکید بر کشور فرانسه و دینی- فقهی با تأکید بر مصر است. لذا سوال اصلی پژوهش عبارت است از: «دادگاه‌های قانون اساسی مصر و فرانسه تا چه اندازه و از چه طریقی در حمایت مؤثر از آزادی بیان بر مبنای تعهدات حقوق بشری داخلی و بین‌المللی نقش‌آفرینی کرده‌اند؟» در این رابطه به نظر می‌رسد دادگاه قانون اساسی فرانسه با اتکا به اصول لائیسیته و حاکمیت قانون، حمایت مؤثرتری از آزادی بیان ارائه داده است، در حالی که دادگاه قانون اساسی مصر تحت تأثیر ملاحظات دینی، امنیتی و سیاسی، رویکردی محدودکننده‌تر در این زمینه اتخاذ کرده است.یافته‌های پژوهش با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی (گردآوری داده‌ها با استفاده از تحلیل اسناد قانونی، آرای قضایی و منابع حقوق بین‌الملل صورت پذیرفته است) و تئوری‌های نسبی‌گرایی فرهنگی در حقوق بشر و نقش دادگاه‌های قانون اساسی در تضمین حقوق بنیادین نشان می‌دهد که دادگاه قانون اساسی فرانسه با تکیه بر اصول جمهوریت و لائیسیته، تفسیر موسعی از آزادی بیان ارائه داده و آرای متعددی در حمایت از رسانه‌ها و کنشگران مدنی صادر کرده است. در مقابل، دادگاه قانون اساسی مصر گرچه در برخی موارد به اصول حقوق بشر استناد کرده، اما در عمل بیشتر تابع سیاست‌های دولتی و ملاحظات مذهبی بوده است. همچنین، استقلال قضایی محدود و ضعف در اجرای آراء، از عوامل اصلی ناکارآمدی حمایت قضایی در مصر محسوب می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


فارسی
- برغی، محمد مهدی. (1403). معیارهای تفکیک جواز آزادی بیان از ممنوعیت ارتکاب جرایم علیه حیثیت اشخاص از منظر دادگاه اروپایی حقوق بشر. پژوهش­نامۀ حقوق کیفری، 15(1): 32-21.
- حقیقت، سید صادق. (1401). مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
- رهامی، روح اله و محسنی جیهانی، فاطمه. (1403). تقابل آزادی بیان و توهین‌های مذهبی در نظام اروپایی حقوق بشر. حقوق‌ بشر، 19(1): 250-229.
- کریمی، هاجر و محمدزاده، مهدیه. (1403). نقش دادگاه‌های قانون اساسی در تحدید قدرت اجرایی: مقایسۀ تطبیقی میان فرانسه و برزیل. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 2(1): 31-24.
- موسوی میرکلائی، سید طه و محمدزاده، ساوالان. (1402). آزادی بیان در رویۀ کمیتۀ حقوق بشر ملل متحد و رویۀ قضایی دادگاه اروپایی حقوق بشر. مطالعات حقوق عمومی، 53(2): 918-899.
عربی
-ابوعدنان، محمد ابراهیم رشید. (1445). الدور المصری فی دعم الآلیات الدولیة لحقوق الإنسان. قاهره: دار القانون للإصدارات القانونیة
-احمد علاءالدین، جمیل. (1446). رائد حقوق الإنسان فی مصر مقدمة من قانون. قاهره: مؤسسة دار العدل للنشر والتوزیع.
- البشری، طارق. (1445). القضاء المصری بین الاستقلال والاحتواء. قاهره: دار الکتب القانونیة.
-بوابه، علی. (1446). عن رواد حقوق الإنسان فی مصر؛ یُنسب إلی باحثین. قاهره: دار النهضة العربیة.
-حسن دخیل، احمد محمد. (1444). حقوق الإنسان وحریاته الأساسیة. اسکندریه: دار الحلابی للحقوق والطباعة.
-صلاح‌الدین، منصور. (1444). حقوق الانسان فی الدساتیر العربیة الجدیدة وسؤال دولة الحق والقانون: المغرب وتونس ومصرنموذجا. المنصوره: دار الفکر والقانون للنشر والتوزیع.
- عبدالعزیز عید، جمال. (1446). تشریعات حقوق الانسان النافذة فی مصر: العهد الدولی للحقوق المدنیة والسیاسیة، مقارن بالقوانین المصریة ومعلقاً علی‌ها باحکام القضاء. قاهره: مرکز حقوق الإنسان لمساعدة السجناء.
- عبدالفتاح الشهاوی، قدری. (1444). الاستخبارات والاستدلالات وحقوق الانسان وحریاته الاساسیة فی التشریع المصری، العربی، الاجنبی (دراسة مقارنة). قاهره: دار النهضة العربیة للنشر والتوزیع.
-عزمی، محمود. (1445). حقوق الإنسان وحریاته الأساسیة فی التشریع المصری والعربی والأجنبی، مع إشارات إلی القضاء والرقابة. قاهره: دار الثقافة للنشر والتوزیع.
- عطوه، اشرف حسین. (1444). حقوق الإنسان وفقاً للاتفاقیات الدولیة وأحدث التعدیلات الدستوریة فی جمهوریة مصر العربیة. قاهره: دار النهضة العربیة.
انگلیسی
-Baume, S., and Ragazzoni, D. (2025). Hans Kelsen on Constitutional Democracy: Genesis, Theory, Legacies. London: Cambridge University Press.
-De Gaetano, V. (2024). The rule of law, judicial independence and the right to good administration – myth or reality? Journal of the Academy of European Law, (25), 211-230.
-Perry, S. (2025). Secularism, sorting, and Americans’ political knowledge. Journal of Social Forces, 18(2), 1-25.
-Vinx, L. (2021). Hans Kelsen and the material constitution of democracy. International Journal of Legal and Political Thought, 12(4), 466-490.
فرانسوی
-Andriantsimbazovina, J. (2022). Compilation des textes législatifs et réglementaires relatifs aux droits de l'homme en France. Paris: LexisNexis.
-Bernard, F. (2024). Analyse des conclusions du Comité des droits de l'Homme de l'ONU concernant la France. Défenseur des droits, 22(1), 403-438.
-Hajjat, A. (2024). Analyse de la dissolution du CCIF et de ses implications sur les droits de l'homme en France. Revue des droits de l'homme, 25(2), 364-389.
-Heymann-Doat, A. (2022). Ouvrage pédagogique sur l'enseignement des droits de l'homme et des libertés publiques. Paris: Dalloz.
- Lafourcade, M. (2025). Les droits de l'homme. Paris: Presses Universitaires de France.
-Robert, J., and Oberdorff, H. (2024). Recueil de textes pour la préparation à l'examen du CRFPA, incluant des documents français et internationaux. Paris: Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence
-Lochak, D., Nadeau, C., Gilabert, P., and Saada, J. (2025). Réflexion critique sur l'influence du néolibéralisme sur les droits de l'homme. Paris: Presses de Sciences Po.
- Oberdorff, H. (2025). Droits de l'homme et libertés fondamentales. Paris: Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence
- Pluen, O., and Wolff, N. (2023). Analyse de l'évolution de la Déclaration des droits de l'homme depuis 1789 jusqu'à nos jours. Paris: Dalloz.