طرح هلال شیعی؛ فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌روی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه روابط بین الملل، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال

10.22080/jpir.2024.25532.1332

چکیده

حوادث منطقه خاورمیانه بخصوص پس از سقوط صدام، موجب گردیده نظم موجود در منطقه بهم بریزد. همزمانی ورود احزاب شیعی در عراق با حوادثی از جمله جنگ‌های 33 روزه، و تحولات لبنان موجب شده اصطلاح هلال شیعی از سوی شیخ نشین‌های سنی منطقه رواج پیدا کند. آن‌ها از بهم خوردن تعاملاتی که ایران شیعی در آن نقش داشته باشد به شدت ترس و واهمه پیدا کرده و به دنبال حفظ موقعیت خود می‌باشند. این مقاله در چارچوب نوواقع گرایی و به روش توصیفی-تحلیلی در نظر دارد تا به این سوال پاسخ دهد که طرح هلال شیعی دارای چه فرصت‌ها و چه چالش‌هایی برای ایران می‌تواند ‌باشد؟ افزایش انگیزه در شیعیان منطقه برای ایفای نقش فعال، روی کار آمدن شیعیان در دستگاه‌های اجرایی کشورهای عربی که مدافع ایران هستند و افزایش جمعیت شیعه، افزایش نقش ژئوپلتیکی و تبدیل شدن به هژمون منطقه‌ای، نقش آفرینی در تعاملات نظامی بخصوص بعد از مبارزه با داعش، از جمله فرصت‌هایی است که برای ایران وجود دارد و نیز چالش‌هایی از جمله رواج ایران هراسی و ایجاد تنش بین سنی و شیعه، رقابت تسلیحاتی کشورهای شورای خلیج فارس، افزایش تنش با عربستان، تنش با اسرائیل، افزایش ضدیت بین ایران و امریکا در منطقه، از خطراتی است که ایران در فعالیت در قالب هلال شیعی با آن مواجه است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، سیدعباس (1397)، «تبیین مفهومی ژئوپلیتیک شیعه (ارائة تعریفی جدید)»، فصل­نامة ژئوپلیتیک، سال چهاردهم، شمارة اول: 81-57.
اکبری، حسین (1388)، بحران حاکمین در عراق، تهران: نشر اندیشه­سازان نور.
آرین‌منش، محمد؛ جوانشیری، احمد؛ مدیرشانه چی، محسن (1397)، «عوامل مؤثر بر مناسبات ایران و آمریکا)، دو فصل­نامة سیاست و روابط بین­الملل، سال 2، شمارة 2: 30-9.
پوراحمدی، حسین؛ جمالی، جمال (1388)، «طرح هلال شیعی: اهداف، موانع و پیامدها»، فصل­نامة شیعه شناسی، سال 7، شمارة 26: 7-56.
ترابی، قاسم (1390)، «رقابت‌های منطقه‌ای و جهانی در تحولات جهان عرب و امنیت جمهور اسلامی‌ایران»، پژوهش­نامة دفاع مقدس، سال 1، شمارة 2.
توال، فرانسوا (1379)، ژئوپلتیک شیعه، ترجمة علیرضا قاسم آقا، تهران: آمن.
التیامی‌نیا، رضا؛ نظری، محمد؛ خالدی، حسین؛ دلالت، مراد (1395)، «تحلیل پیامدهای منطقه‌ای ژئوپلیتیک شیعه در دوران پساصدام»، فصل­نامة مطالعات سیاسی جهان اسلام، سال 5، شمارة 19: 88-73.
جاودانی مقدم، مهدی (1391)، «ژئوپلتیک نوین تشیع در خاورمیانه و سیاست ‌خارجی جمهوری‌ اسلامی ‌ایران»، فصل­نامة ژئوپلتیک، سال 8، شمارة 2: 62-29.
جمال‌زاده، ناصر؛ آقائی، محمد (1394)، «تأثیر ایران­هراسی در رقابت تسلیحاتی اعضای شورای همکاری خلیج فارس»، فصل­نامة جستارهای سیاسی معاصر، سال 6، شمارة 1: 47-19.
جمالی، جمال (1386)، «هلال شیعی و هژمونی آمریکا»، مجلة شیعه­شناسی، شمارة 20.
حشمت‌زاده، محمدباقر؛ قائمی، یاسر، جمور، لیلا (1397)، «سیاست‌های منطقه‌ای ستیزه‌جویانة عربستان سعودی در قبال ج.ا. ایران (2003-2017): دلایل، اهداف و پیامدها»، فصل­نامة راهبرد، سال 27، شمارة 88: 159-133.
حق ‌شناس، محمدرضا (1392)، «واقع­گرایی نوکلاسیک: از سیاست بین­الملل تا سیاست خارجی»، فصل­نامة سیاست خارجی، سال27، شمارة 3: 678-659.
حقیقت‌شناس کماچالی، علی؛ فرجی‌راد، عبدالرضا؛ قربانی نژاد، ریباز (1400)، «تأثیر تحولات ژئوپلتیک کشورهای حاشیة جنوبی خلیج‌فارس با محوریت عربستان بر امنیت ملی جمهوری ‌اسلامی»، فصل­نامة پژوهش‌های روابط بین‌الملل، دورة 11، شمارة 3: 246-227.
دارا، جلیل؛ بابایی، محمود (1395)، «شیعه­هراسی و ایران‌هراسی؛ رهبرد آمریکا برای حفظ رژیم ‌صهیونیستی»، فصل­نامة مطالعات انقلاب اسلامی، سال 13، شمارة 44: 208-189.
سعیدی، محسن؛ جاودانی مقدم، مهدی؛ حیدرپور، ماشاالله (1400)، «ارزیابی زمینه‌های تغییر و استمرار در راهبرد سیاسی-امنیتی آمریکا در خاورمیانه (٢٠٢١-٢٠٠١)»، دوفصل­نامة سیاست و روابط بین الملل، دورة 5، شمارة 10: 50-31.
سلیمی، حسین؛ ابراهیمی، منار (1393)، «مبانی نظری، فرانظری و نقد نظریة واقع‌گرایی نئوکلاسیک»، فصل­نامة پژوهش‌های روابط بین‌الملل، دورة 1، شمارة 1: 42-13.
سهیلی نجف‌آبادی، سهیل؛ کشیشیان سیرکی، گارینه، قائدی، محمدرضا، سیمبر، رضا (1398)، «بررسی تأثیر سیاست‌های نظامی بر امنیت منطقه‌ای خلیج فارس»، فصل­نامة مطالعات بین­الملل، شال 16، شمارة 1: 182-155.
شریعنی‌نیا، محسن (1389)، «ایران‌هراسی، دلایل و پیامدها»، فصل­نامة بین­المللی روابط بین­الملل، سال دوم، شمارة 6.
صادقی، محمد مسعود (1398)، «اشکال ایران‌هراسی و شیعه­هراسی در جهان امروز؛ راهکارهای فرهنگی مقابله با آن»، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی، سال 5، شمارة 10: 635-66.
ضرغامی، برزین؛ شوشتری، سیدمحمد، انصاری، سلمان (1393)، «ژئوپلتیک شیعه یا هلال شیعه (مبانی، اهداف و رویکردها)»، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دورة 46، شمارة 1: 214-197.
علی اکبرپور، رضا؛ کشیشیان سیرکی، گارینه؛ دهشیری، محمد رضا و اکبر ولی‌زاده (1398)، «تحول مفهوم قدرت و تأثیر آن بر سیاست منطقه‌ای دولت جمهوری‌اسلامی‌ایران»، مجلة سیاست و روابط بین­الملل، دورة 3، شمارة 6: 241-213.
غریبی، حسین؛ دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال؛ نقیب‌زاده، حمد؛ برزگر؛ کیهان (1400)،  «تأثیر ساختار قدرت دولت عربستان‌ سعودی بر الگوی رفتار خارجی این کشور به­ویژه در قبال جمهوری ‌اسلامی ‌ایران»، دوفصل­نامة جامعه‌شناسی جهان اسلام، دورة 9، شمارة 1: 220-185.
فولر، گراهام و فرانکه، رندرحیم (1384)، ژئوپلیتیک عرب مسلمانان فراموش‌شده، چاپ اول، ترجمة خدیجه تبریزی، قم: انتشارات شیعه‌شناسی.
قربانی شیخ‌نشین، ارسلان؛ بشیری، سعید (1394)، «آیت‌الله‌سیستانی در روند دولت‌سازی در عراق پس از سقوط صدام»، پژوهش­نامة روابط بین­الملل، دورة 8، شمارة 30: 253-215.
کولایی، الهه؛ عابدی، عفیفه (1401)، جمهوری اسلامی‌ایران در ادرا ک‌های رهبران روسیه، تهران: انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
متقی، افشین؛ رشیدی، مصطفی؛ معینی‌پور، مسعود (1392)، «بررسی نقش ژئوپلتیک انرژی در مفهوم‌سازی هلال‌ شیعی»، فصل­نامة پژوهش‌های‌سیاسی‌اسلامی، سال 1، شمارة 3: 172-147.
محمدپور، علی (1385)، ژئوپلیتیک شیعه در خاورمیانه پس از حملة آمریکا به عراق، مجموعه مقالات دومین کنگرة انجمن ژئوپلیتیک ‌ایران، تهران: انجمن ژئوپلیتیک ایران.
معروف، یحیی (1392)، «ویژگی‌های جغرافیایی قلمروهای شیعه­نشین «هلال شیعی»»، فصل­نامة مطالعات انقلاب ‌اسلامی، سال دهم، شمارة 33: 284-269.
نصر، ولی (1386)، پیامدهای منطقه‌ای ناشی از احیای شیعی در عراق، مقاله چاپ­شده در مجموعه مقالات سامان سیاسی در عراق جدید، به کوشش امیرمحمد حاجی یوسفی و احمد سلطانی‌نژاد، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
نیری، بیژن، انصاری، محمدامین (1391)، «نقش قومیت‌ها در تکاپوی فدرالیسم نوین سیاسی عراق»، پژوهش­نامه روابط بین‌الملل، دورة 5، شمارة 20: 195-163.
یزدان پناه، محمد (1393)، تشدید رقابت تسلیحاتی در منطقة خاورمیانه: دلایل و پیامدها، تهران: مرکز پژوهش­های شورای اسلامی.
Brancati, D., 2004. Can Federalism Stabilize Iraq? Th e Washington Quarterly, 27, 7-21.
Cole, J., 2014. Top 10 mistakes of former Iraq PM Nouri al-Maliki (that ruined his country). Juan Cole’s Blog, [online]. Available from: http://www.juancole. com/2014/08/mistakes-Maliki-country.html.
Evans, G.) 2003(. Only self-rule will bring stability to Iraq. Th e Crisis Group. Op-ed, Middle East & North Africa, 26 August. [online]. Available from: https://www.crisisgroup. org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iraq/only-self-rule-willbring- stability-iraq.
Rose, Gideon)1998(, Neoclassical Realism and Theories of Foreign Policy, World Politics, Published by: Cambridge University Press, Vol. 51, No. 1 (Oct., 1998), pp. 144-172.
Goodarzi, Jubin(2013), “Iran and Syria at the Crossroads: The Fall of the Tehran-Damascus Axis?” Page 5. Woodrow Wilson International Center for Scholars.
 Karaku, Girayalp(2020), Iran Real Politics and Political Motivation of Shiite, Journal of Social Sciences of Bilecik Sheikh Edebali University.
Keskin, A. (2008), “Şii Jeopolitiği ve İran” Hedef Neden İran, Hazırlayan:Mehmet Tuncel, Etkileşim Yayınları, İstanbul. Ladier-fouladi , Marie(2022),  Iran-Iraq Relations and Pan-Shia Strategies, https://hal.science/hal-03913440.
Marie Ladier-Foulad(2022),Iran-Iraq Relations and Pan-Shia Strategies,https://hal.science/hal-03913440. Preprint submitted on 27 Dec 2022.
Richards, Aaron Michael Craig (2015)،Iran as a Strategic Threat to the U.S. in the Middle East and Its Impact on U.S. Policy in the Region، MSU Graduate Theses. 1502. https://bearworks.missouristate.edu/theses/1502.
Saab, Bilal Y., and Barry Pavel(2015), “Artful Balance: Future US Defense Strategy and Force Posture in the Gulf.” Atlantic Council. Mar. http://www.atlanticcouncil.org/images/publications/ACUS_ArtfulBalance_WEB.pdf