واکاوی بحران روسیه – اوکراین بر اساس اصل دفاع مشروع در حقوق بین الملل

میرحسینی, سیدمحسن; عمران, سیدحسین

doi:10.22080/jpir.2024.26388.1358

واکاوی بحران روسیه – اوکراین بر اساس اصل دفاع مشروع در حقوق بین الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشگاه یزد - استادیار گروه علوم سیاسی

² Yazd University, Yazd, Iran

10.22080/jpir.2024.26388.1358

چکیده

روسیه در 24 فوریه 2022 به قول پوتین «حمله نظامی ویژه» را علیه اوکراین آغاز نمود. به گفته ولادیمیر ‏پوتین هدف این حمله دفاع مشروع فردی در مقابل تهدیدات ناتو و غرب و همچنان دفاع مشروع جمعی در ‏قالب پیمان امنیتی روسیه و جمهوری‌های خلق لوهانسک و دونتسک و مطابق با ماده ۵۱ منشور ملل متحد ‏بوده است. در این راستا پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سؤال اصلی است که حمله نظامی روسیه به اوکراین ‏از منظر حقوق بین‌الملل چگونه تلقی می‌گردد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد باتوجه‌به تاریخچه دفاع ‏مشروع در حقوق عرفی، متن منشور ملل متحد، قطعنامه‌های مجمع‌عمومی و شورای امنیت‌سازمان ملل و ‏همچنان پرونده‌های مرتبط با دفاع مشروع در دیوان بین‌المللی دادگستری، عملیات نظامی ویژه روسیه به منزله ‏استفاده غیرقانونی از زور است و بر اساس معیارهای تعین شده در حقوق بین‌الملل، توجیه روسیه برای دفاع ‏مشروع بی‌اعتبار است؛ زیرا هیچ حمله مسلحانه‌ای علیه روسیه رخ نداده بود و همچنین ادعای دفاع مشروع ‏جمعی نیز مشروعیت ندارد زیر مناطق لوهانسک و دونتسک شرایط دولت شدن را دارا نبوده و عضو سازمان ملل ‏متحد نیستند؛ و همچنین برفرض اینکه تهدیدات ناتو و غرب خطری برای روسیه باشد و مناطق لوهانسک و ‏دونتسک، کشورهای مستقل و حتی اگر عضو سازمان ملل هم می‌بودند بازهم این حمله نقض اصل عدم توسل ‏به‌زور در حقوق بین‌المللی است؛ زیرا روش‌های حل مسالمت‌آمیز اختلافات هنوز در دسترس بودند و روسیه باید ‏از آن ابزار استفاده می‌نمود. روش پژوهش حاضر توصیفی – تحلیلی می باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مسایل امنیتی و نظامی در حوزه منطقه ای و بین المللی در زمینه ارتقا و یا آسیب به منافع ملی ایران

مراجع

امینی، واحد (۱۳۹۷)، «حقوق بین‌الملل جدایی‌طلبی، چهارچوبی تحلیلی برای فهم و میزان سنجی کاربست تئوریک و مدل پراگماتیک دکترین جدایی چاره‌ساز جدایی جبرانی در پرتو جدایی یک‌جانبه در نظام حقوق بین‌الملل»، دومین همایش بین‌المللی فقه و حقوق، وکالت و علوم اجتماعی، همدان.
جلالی، محمود (۱۳۸۵)، «مشروعیت استفاده از زور در عراق از دیدگاه حقوق بین‌الملل»، دو فصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی، (۱۱)، ۱۴۹-۱۷۲.
«چین: آمریکا و ناتو برای حمله به کشورها عذرخواهی کنند/ حمله ناتو به یوگسلاوی سابق با حدود ۲ هزار موشک و ۱۴ هزار بمب/ استفاده از بمب‌های خوشه‌ای و گلوله توپ‌های اورانیومی»، ۱۴۰۱. قابل‌دسترس در: https://fa.alalam.ir/news .
حبیبی، همایون، و نواری، علی (1393)، «ارزیابی وجود حق بر جدایی چاره‌ساز یا جبرانی به‌عنوان قاعده حقوق بین‌الملل عرفی»، فصلنامه حقوقی بین‌المللی، (51)، 97-124.
حقیقت پور، حسین (۱۳۹۹)، «دفاع مشروع بازدارنده از منظر حقوق بین‌الملل اسلامی». فصلنامه فقه و اصول، ۵۲ (۱)، ۳۵-۵۶.
رجبی تاج امیر، ابراهیم، رضازاده سلطان‌آباد، محمد (۱۴۰۰)، «دفاع مشروع پیشدستانه در برابر گروه‌های غیردولتی از منظر حقوق بین‌الملل»، تحقیقات حقوقی بین‌المللی، ۱۴(۵۳)، ۹۷-۱۱۵.
زمانی، ناصر (۱۳۹۲) «تحلیل ریشه‌ها و ماهیت بحران اوکراین: تشدید تنش شبه جنگ سرد بین روسیه و غرب». فصلنامه سیاست خارجی، ۲۷ (۴)، ۸۸۹-۹۱۸.
شریفی طراز کوهی، حسین، بارین چهاربخش، ویکتور (۱۳۹۲)، «دفاع مشروع بازدارنده در قرن بیست و یکم»، پژوهش حقوق عمومی، ۱۵(۴۰)، ۹-۳۶.
صالحی، عطا اله (۱۳۹۸)، «تحلیل مناقشه دنباس از منظر حقوق بین‌الملل»، فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، ۲۵(۱۰۸)، ۱۰۱-۱۴۱.
صلاحی، سهراب (۱۳۹۱)، «بازخوانی دلایل اشغال عراق از منظر حق توسل به‌زور و بررسی آثار آن در پرتو حقوق بین‌الملل کیفری»، مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، ۴۲(۴)، ۱۵۷-۱۷۶.
ضیائی بیگدلی، محمدرضا (۱۴۰۰)، حقوق بین‌الملل عمومی، چ ۶۵، تهران: انتشارات گنج دانش.
ظریف، محمدجواد، و آهنی امینه، محمد (۱۳۹۱)، «دفاع مشروع پیشدستانه. مشروعیت کاربرد زور در روابط بین‌الملل یا نقض مکرر منشور ملل متحد»، فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، ۴ (۱۲)، ۴۱-۸۲.
عزیزی، ستار. (۱۳۸۷)، «استقلال کوزوو: بررسی مشروعیت جدایی یک‌جانبه در حقوق بین‌الملل»، مجله حقوقی بین‌المللی، شماره ۳۸.صص ۴۵-۱۱.
علیخانى، مهدى (۱۳۹۴). «قاعده منع توسل به‌زور و دفاع مشروع در شرایط قابل پیش‌بینی»، فصلنامه مطالعات بین‌المللی، ۱۱ (۴): ۲۱- ۵۶.
عمید، حسن (۱۳۷۵)، فرهنگ فارسی عمید، ج ۱ ، چاپ ۷، تهران: امیرکبیر.
فضائلی، کرمی (۱۳۹۹)، «تحول تاریخی حقوق بین‌المللِ توسل به‌زور تا شکل‌گیری نظام ملل متحد؛ بیم‌ها و امیدها»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، ۶ (۱)، ۳۱-۶۰.‎
قاسمی، علی، بارین چهار بخش، ویکتور (۱۳۹۱)، «تهدید به‌زور و حقوق بین‌الملل»، پژوهش حقوق عمومی، ۱۴ (۳۶)، ۱۳۳-۱۵۶.
کمالان، سید مهدی (۱۳۸۶)، «منشور سازمان ملل متحد به همراه: اساسنامه دیوان بین‌المللی دادگستری»، تهران: نشر کمالان.
لاچینانی، سجاد (۱۳۹۵)، «مسئولیت حمایت و مشروعیت مداخله بشردوستانه». فصلنامه سیاست (دانشگاه تربیت مدرس)، ۱۲(۳)، ۴۹-۶۲.‎
محمدعلی پور، فریده (۱۳۸۳)، دفاع مشروع بر اساس منشور ملل متحد به تأکید ویژه‌بر جنگ عراق علیه ایران، تهران: انتشارات فرهنگ گستر.
منشور سازمان ملل، (۱۹۴۵).
مهدویان، افتخاری (۱۳۹۷)، «شاخص‌های جنگ عادلانه در سیره نظامی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)»،مطالعات تاریخ اسلام، ۳۸(۱۰)، ۱۶۱-۱۸۵.‎
یاقوتی، محمدمهدی (۱۳۹۰)، «استثنائات حقوقی ممنوعیت توسل به‌زور در روابط بین‌الملل». فصلنامه سیاست خارجی، ۲۵ (۴)، ۱۱۳-۱۳۲.

“Address by President of the Russian Federation” 2022. Available at: http://en.kremlin.ru/events/president/news/20603 (accessd 2022/12/21)

“Application instituting proceedings submitted by Ukraine” 2022. Available at: https://www.acerislaw.com/wp-content/uploads/2022/03/Ukraine-ApplicationICJ.pdf (accessd 2022/08/15)

“Concluding observations on the 8th periodic report of Ukraine: Human Rights Committee” 2022. Available at: https://digitallibrary.un.org/record/3957960 (accessd 2022/11/16)

“Iraq war was illegal and breached UN charter, says Annan” 2004. Available at: https://www.theguardian.com/world/2004/sep/16/iraq.iraq (accessd 2022/07/14)

Israeli Attack on Iraq's Osirak 1981, “Setback or Impetus for Nuclear Weapons?”Available at: https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/iraq-nuclearvault/2021-06-07/osirak-israels-strike-iraqs-nuclear-reactor-40-years-later (accessd 2022/07/16)

“Montevideo Convention on the Rights and Duties of States” 1933. Available at: https://www.jus.uio.no/english/services/library/treaties/01/1-02/rights-dutiesstates.xml (accessd 2022/09/16)

“Ukraine cuts N Korea ties over recognition of separatist regions” 2022. Available at: https://www.aljazeera.com/news/2022/7/13/n-korea-recognises-breakaway-ofrussias-proxies-in-east-ukraine (accessd 2022/11/24)

“Ukraine: Vote on Draft Resolution” 2022. Available at: https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2022/02/ukraine-vote-ondraft-resolution.php (accessd 2022/12/26)

“Ukraine’s ICJ Claim Against Russia Under the Genocide Convention” 2022. Available at: https://www.international-arbitration-attorney.com/ukraines-icjclaim-against russia-under-the-genocide-convention/ (accessd 2022/11/21)

Nicaragua Case, ICJ Rep. 1986.

Mulligan, Stephen (2022), “International Neutrality Law and U.S. Military Assistance to Ukraine”, Congressional Research Service, available form: https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10735/3 (accessd 2022/09/14) .